Փորձագետի կարգավիճակի պատմական զարգացումը Հայաստանում - Չախոյան, Արթուր (Bulletin of Yerevan University C: Jurisprudence, 2024)
The article examines the genealogy of the expert and his status, historical development from the Middle Ages to the present day, given that at all times experts have played an important role in the process of preventing, uncovering and investigating crimes, with the assistance of which the body carrying out the proceedings was able to obtain evidence, disclose circumstances relevant to the case. For this purpose, the judicial books of Mkhitar Gosh and Smbat Sparapet, the "canonical legislation" of David Alavka's son, the "Judicial Book of the Armenians of Astrakhan" created by Egiazar Grigoryan, Grigor Kanpanyan and Hovhannes' son Sarkis, the "trap of Glory" by Shaamir Shaamiryan were studied. The article also studied, analyzed and summarized the provisions provided for by the Criminal Procedure Code of the Armenian SSR, adopted on March 7, 1961, and the Criminal Procedure Code of the Republic of Armenia, adopted on July 1, 1998, concerning the status of an expert, the legal positions of the Court of Cassation of the Republic of Armenia regarding the main objectives of the specialist and expert. As a result of studying the legal monuments of Armenia, it is confirmed that even in the Middle Ages, the courts assigned a large role in investigating crimes to experts - "experienced", "knowledgeable" persons and the knowledge they applied. Հոդվածում հետազոտվել է փորձագետի և իր կարգավիճակի ծագումնաբանությունը, պատմական զարգացումը միջնադարից մինչև մեր օրերը, նկատի ունենալով, որ բոլոր ժամանակներում էլ հանցագործությունների կանխման, բացահայտման ու քննության գործընթացում էական դեր են խաղացել փորձագետները, որոնց օժանդակությամբ վարույթն իրականացնող մարմինը հնարավորություն է ստացել ձեռք բերել ապացույցներ, բացահայտել գործի համար նշանակություն ունեցող հանգամանքներ: Այդ նպատակով ուսումնասիրվել են Մխիթար Գոշի և Սմբատ Սպարապետի Դատաստանագրքերը, Դավիթ Ալավկա Որդու «Կանոնական օրենսդրությունը», Եղիազար Գրիգորյանի, Գրիգոր Կանպանյանի և Հովհաննեսի որդի Սարգիսի կողմից ստեղծված «Դատաստանագիրք Աստրախանի Հայոց»-ը, Շահամիր Շահամիրյանի §Որոգայթ Փառաց¦-ը: Հոդվածում ուսումնասիրվել, վերլուծվել և ամփոփ ներկայացվել է նաև փորձագետի կարգավիճակի վերաբերյալ 1961 թվականի մարտի 7-ին ընդունված ՀԽՍՀ քրեական դատավարության և 1998 թվականի հուլիսի 1-ին ընդունված ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքերով նախատեսված կարգավորումները, մասնագետի և փորձագետի կողմից իրականացվող գործունեության հիմնական նպատակների վերաբերյալ ՀՀ վճռաբեկ դատարանի իրավական դիրքորոշումները: Հայաստանի իրավական հուշարձանների ուսումնասիրությունների արդյունքում փաստվում է, որ միջնադարում ևս հանցագործությունների քննության գործում դատարանների կողմից մեծ դեր է հատկացվել փորձագետներին՝ §փորձառու¦, «գործին վարպետ» անձանց և նրանց կողմից կիրառվող գիտելիքներին: В статье была исследована статус эксперта и его историческое развитие от средневековья до наших дней, учитывая, что во все времена эксперты играли важную роль в процессе предотвращения, раскрытия и расследования преступлений, при содействии которых орган, осуществляющий производство, получил возможность получить доказательства, раскрыть обстоятельства, имеющие значение для дела. С этой целью были изучены судебники Мхитара Гоша и Смбата Спарапета, «Каноническое законодательств» сына Давида Алавки, «Судебник армян Астрахан», созданный Егиазаром Григоряном, Григором Канпаняном и сыном Ованеса Саркисом, «Ловушка Славы» Шаамира Шаамиряна. В статье были изучены, проанализированы и обобщены также положения, предусмотренные уголовно-процессуальным кодексом Армянской ССР, принятым 7 марта 1961 года, и уголовно-процессуальным кодексом РА, принятым 1 июля 1998 года, касающиеся статуса эксперта, правовые позиции кассационного суда РА относительно основных целей деятельности специалиста и эксперта. В результате изучения правовых памятников Армении подтверждается, что и в Средние века суды отводили большую роль в расследовании преступлений экспертам опытным и знающим свое дело лицам и применяемым ими знаниям.