ГОСУДАРСТВЕННО-КОНФЕССИОНАЛЬНЫЕ ОТНОШЕНИЯ В КАЗАСТАНЕ: ЭТАПЫ, ИХ ОСНОВНЫЕ ЧЕРТЫ И СРАВНИТЕЛЬНАЯ ХАРАКТЕРИСТИКА (XIX В. – НАЧ. XXI В.) - Тасмагамбетов, Асет (Батыс Қазақстан инновациялық-технологиялық университетінің Хабаршысы, 2025)
In this work, based on specific factual material, the relationship between the state and religion in Kazakhstan in the period from the beginning of the XX to the beginning of the XXI centuries is studied and described. The main stages of the development of these relations were identified: the period when our country was part of the Russian Empire with its colonial political and economic system; the Soviet period, with its radical measures to secularize society and harsh anti-religious policies.; the period since the beginning of Kazakhstan's national independence, the revival of religious life and the formation of a new model of state-confessional relations. Based on a comparative analysis, the most important features and peculiarities of each of these stages are identified, their impact on social processes, and the forms of relationship between official authorities and religion that developed during these periods are compared. The prerequisites and causes of the most important and significant changes in the religious policy of the official authorities in the analyzed periods and their consequences are revealed. Based on the results of a consistent presentation of the material on the problem under study, a description is given of the peculiarities of the relationship between the state and religion in Kazakhstan at the present stage, which traces the desire of the authorities to ensure the rights and freedoms of believers and religious organizations, combining the principles of secularism with support for traditional religions and ensuring a balance between freedom of conscience and national security. Бұл жұмыста нақты фактологиялық материалдар негізінде ХХ ғасырдың басынан ХХІ ғасырдың басына дейінгі мерзімде Қазақстандағы мемлекет пен дін арасындағы қатынастар зерттеліп, сипатталған. Осы қатынастардың дамуының негізгі кезеңдері анықталады: еліміз өзіндік отаршылдық саяси-экономикалық жүйе қалыптастырған Ресей империясының құрамында болған кезең; қоғамды зайырландыру бойынша радикалды шараларымен және дінге қарсы қатаң саясатымен ерекшеленген кеңестік кезең; діни өмір жандана және мемлекеттік-конфессиялық қатынастардың жаңа моделінің қалыптаса басталған  Қазақстан саяси тәуелсіздік алғаннан кейіңгі кезең. Салыстырмалы талдау негізінде осы кезеңдердің әрқайсысының маңызды тұстары мен ерекшеліктері, олардың әлеуметтік үрдістерге әсері анықталады, осы кезеңдерде қалыптасқан ресми билік пен дін арасындағы қарым-қатынас формалары салыстырылады. Талданған кезеңдерде ресми биліктің діни саясатындағы ең маңызды және күрделі өзгерістердің алғышарттары мен себептері және олардың салдары ашылады. Зерттеу мәселесі бойынша материалды дәйекті баяндау қорытындысы бойынша биліктің діндарлар мен діни ұйымдардың құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз етуге, зайырлылық қағидаттарын дәстүрлі діндерді қолдаумен ұштастыруға және ар-ождан бостандығы мен ұлттық қауіпсіздік арасындағы тепе-теңдікті қамтамасыз етуге ұмтылысы байқалатын қазіргі кезеңде Қазақстандағы мемлекет пен дін арасындағы өзара қарым-қатынастың ерекшеліктеріне сипаттама беріледі. В данной работе на основе конкретного фактологического материала изучаются и описываются взаимоотношения между государством и религией в Казахстане в период с начала XX по начало XXI веков. Были определены основные этапы развития этих взаимоотношении: период, когда наша страна находилась в составе Российской империи с ее колониальной политико-экономической системой; советский период, с ее радикальными мерами по секуляризации общества и жёсткой антирелигиозной политикой; период с начала обретения Казахстаном национальной независимости, возрождения религиозной жизни и сложения новой модели государственно-конфессиональных отношении. На основе сравнительного анализа выявляются наиболее важные черты и особенности каждого из этих этапов, их влияние на социальные процессы, проводится сопоставление форм взаимоотношении между официальными властями и религией, сложившихся в эти периоды. Раскрываются предпосылки и причины наиболее важных и существенных изменении в религиозной политике официальных властей в анализируемых периодах и их последствия. По итогам последовательного изложения материала по исследуемой проблеме дается характеристика особенностям взаимоотношении между государством и религией в Казахстане на современном этапе, в котором прослеживается стремление властей к обеспечению прав и свобод верующих и религиозных организации, сочетанию принципов светскости с поддержкой традиционных религий и обеспечению баланса между свободой совести и национальной безопасностью.